Εύξεινος Πόντος - Φωτογραφικό Λεύκωμα των αδελφών Κακουλίδη

Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, κείμενα-επιμέλεια: Ν. Μαρκασιώτη.

επεξεργασία φωτογραφιών: Klaus-Valtin v. Eickstedt, σχήμα 4ο, σ. 174, Αθήνα,

εκδ. Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος.

[...] Οι αδελφοί Κακούλη (Κυριάκος, Μιλτιάδης, Θρασύβουλος) υπήρξαν από τους πλέον γνωστούς φωτογράφους της Τραπεζούντας. Το φωτογραφείο τους το οποίο βρισκόταν στον κεντρικό εμπορικό δρόμο της πόλης υπό την επωνυμία "Mer Noir", "Μαύρη Θάλασσα", λειτουργούσε από τις αρχές της δεκαετίας του 1870 από τον Κυριάκο Κακούλη. Η παλαιότερη γνωστή σωζόμενη φωτογραφία τους είναι του 1873 και εικονίζει τον Μητροπολίτη Τραπεζούντας Κωνστάντιο Α΄. Όταν μερικά χρόνια αργότερα ο Μιλτιάδης Κακούλης, μικρότερος αδελφός του Κυριάκου, επέστρεψε στην Τραπεζούντα από το Παρίσι, όπου σπούδασε την τέχνη της φωτογραφίας, ξεκίνησε να εργάζεται στο οικογενειακό φωτογραφείο. [...] Στο Φωτογραφικό Αρχείο του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου φυλάσσονται δύο φωτογραφικά λευκώματα (διαστάσεων 0,24Χ0,32 μ.) με φωτογραφίες του Κυριάκου και των αδελφών Κακούλη που χρονολογούνται γύρω στα 1890. Το πρώτο προέρχεται από δωρεά του Ι. Γ. Φιλήμονος το 1934 και περιέχει 48 φωτογραφίες που απεικονίζουν απόψεις και μνημεία της Τραπεζούντας, Σαμψούντας, Κερασούντας και Πλατάνων. το λεύκωμα αυτό απέκτησε ο πατέρας τού δωρητή Γεώργιος Φιλήμων κατά το διάστημα που υπηρετούσε ως πρόξενος της Ελλάδος στο Ελληνικό Προξενείο Τραπεζούντας (1886-). Το δεύτερο προέρχεται από αγορά (1989) και περιέχει 54 φωτογραφίες της Τραπεζούντας, Κερασούντας, Σαμψούντας, Κοτυώρων, Πολίτα, Πλατάνων, Κορδύλης, Ριζούντας, Οινόης και παραδοσιακών ενδυμασιών του Πόντου. [...] Νίκη Μαρκασιώτη Φωτογραφικό Αρχείο Εθνικού Ιστορικού Μουσείου

Ο Παναγής Κουταλιανός, ο διάσημος Ηρακλής

Παρουσίαση του Στάντη Ρ. Αποστολίδη στην «Ελευθεροτυπία»

Κάθε λεύκωμα είναι κι ένα ταξίδι - κι αν οι φωτογραφίες είναι σημαδεμένες από την ευγενή πατίνα του χρόνου, που μειώνει τ' ασπρόμαυρα κοντράστα σε καφεκόκκινες αποχρώσεις, τότε το ταξίδι επεκτείνεται και στον χρόνο!

Σήμερα, ο Πόντος είναι ένας ξεχασμένος προορισμός. Λίγοι πηγαίνουν - ενώ μυριάδες ξεπαραδιάζονται για να φτάσουν σ' «εξωτικούς προορισμούς»... Κι όμως, τα τοπία εκεί είναι σαγηνευτικά κι επιπλέον, τα ίχνη της παρουσίας κάποιων ανθρώπων άλλων, που κατοίκησαν τα μέρη κάποτε και δεν έχουν σχέση με τους σημερινούς, τόσο έντονα, που βγάζουν και φωνή!...

- «Ομιλώ την Λαζικήν!», έτσι μου 'χε αυτοσυστηθεί πριν από κάμποσα χρόνια ένας λεβεντόγερος στα χωριά της Τόνιας, χαμένα μες στις ποντικές Αλπεις, και ύστερα ξεδιπλώθηκε η διήγηση στα ποντιακά... Η γυναίκα του είχε «κοιμηθεί» πριν από χρόνια, αλλά του είχε αφήσει «δύο οσπίτια»... Νόμιζα πως άκουγα Βυζαντινό να μου μιλάει... Το λεύκωμα με τα σπάνια ντοκουμέντα των φωτογράφων αδελφών Κακούλη αναρρίπισε τις εξαίσιες εκείνες μνήμες...

Οι τρεις αδελφοί, ο Κυριάκος, ο Μιλτιάδης και ο Θρασύβουλος Κακούλης, με φημισμένο φωτογραφείο στην Τραπεζούντα, ήδη από τη δεκαετία του 1870, με σπουδές στη Γαλλία, διέπρεψαν στην Τέχνη τους, φτάνοντας να παίρνουν ώς και σουλτανικές παραγγελίες, κι ακόμη και μετά τον διωγμό του Ελληνισμού από τα πατρογονικά του χώματα, συνέχισαν τη δραστηριότητά τους στην Αθήνα, έχοντας αφήσει αναγκαστικά πίσω χιλιάδες πλάκες -πλούτο ανεκτίμητο- και ολόκληρο το μαγαζί τους στα χέρια κάποιου άγνωστου τούρκου αξιωματικού...

Το περιεχόμενο δύο λευκωμάτων (76 λήψεις) με τοπία κι ενδυμασίες από την περιοχή του Πόντου (Τραπεζούντα, Σαμψούντα, Κερασούντα, Κοτύωρα, Οινόη κ.ά.) που περιήλθαν στο Εθνολογικό Μουσείο, το ένα με δωρεά του έγκριτου ιστορικού Ι. Φιλήμονος, το 1934, και το άλλο μέσω πρόσφατης αγοράς, προσφέρεται τώρα σε πολύ φροντισμένη έκδοση, αφ' ενός, ως πολύτιμο εποπτικό υλικό στους ειδικούς που ενδιαφέρονται για μνημεία που δεν υπάρχουν πια, έχουν ερειπωθεί ή έχουν υποστεί βάρβαρες μετατροπές, καθώς και για τις γενικές απόψεις πόλεων του Πόντου, των οποίων η σύγχρονη άναρχη δόμηση έχει οριστικά αλλοιώσει τη μορφή, αφ' ετέρου, αποτείνεται στους Πόντιους δεύτερης και τρίτης γενιάς, για να λειτουργήσει ως νοσταλγική αφορμή.

Η ματιά των φωτογράφων υπηρετεί την κλασική τεχνοτροπία της καρτ ποστάλ των αρχών του 20ού αιώνα, με το ανθρώπινο στοιχείο ν' αναδύεται σχεδόν παντού ως σημείο αναφοράς και απαραίτητη ζωντανή παρουσία δίπλα στ' αξιοθέατα. Οι γωνίες λήψης, οι φωτοσκιάσεις, οι προοπτικές - όλα προσεγμένα, φανερώνουν τον επαγγελματισμό και το μεράκι περασμένων εποχών.

Δίπλα στις φωτογραφίες υπάρχουν σύντομες επεξηγήσεις, με υπόδειξη των κυριότερων κτισμάτων που απεικονίζονται, και παρατίθενται καλοδιαλεγμένα αποσπάσματα από ποικίλα περιηγητικά και ιστορικά βιβλία, πάντα σχετικά με το εκάστοτε θέμα.

Εχουμε κι άλλοτε εξάρει την άοκνη δραστηριότητα της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας για την ανάδειξη των αποκτημάτων του Εθνολογικού Μουσείου. Κι αυτός πρέπει να 'ναι ο ρόλος των Μουσείων: να βγάζουν προς τα έξω τους θησαυρούς τους, να τους κάνουν κοινό κτήμα και όχι να τους φυλάνε ζηλότυπα κρυμμένους για τους λίγους εκλεκτούς ερευνητές ή επισκέπτες!

Η τελευταία φωτογραφία του λευκώματος με τον Παναγή Κουταλιανό, που ποζάρει για τους αδελφούς Κακουλίδη μπρος στα κανόνια και τις θεόρατες σιδερένιες μπάλες που σήκωνε -άσχετη εκ πρώτης όψεως με τη λοιπή θεματογραφία-, συνοψίζει με τον καλύτερο τρόπο τον υπολανθάνοντα συμβολισμό του τόμου. Τον τονίζει εξάλλου και το εύστοχο συνοδευτικό κείμενο του Φ. Κόντογλου: «...Κανένα όνομα δεν έδεσε τους Ελληνες μεταξύ τους ύστερα από τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο όσο ο Κουταλιανός. Γιατί είχε μεγάλη σημασία, για μια φυλή ρημαγμένη, φτωχιά, σκόρπια σε κάθε μέρος του κόσμου, βασανισμένη και πολλές φορές στερημένη και πεινασμένη, να βγάλει τον πιο χεροδύναμο άνθρωπο στην Οικουμένη, που έβαζε κάτω όλους τους παλληκαράδες που βγήκανε από έθνη πλούσια, δυνατά και καλοπερασμένα».

Ομοια και ο Πόντος! Σκόρπισε, μα δεν το 'βαλε κάτω. Επιζεί στις ψυχές κι εμπνέει! *